कुमारी दक्षिणे यस्य
सीमा हिमवदुत्तरा।
भारतं मातृभूतं तं
नमस्कुर्मः सदा मुदा।।१।।
यस्य दक्षिणस्यां दिशि कन्याकुमारी तथा च उत्तरसीमायां हिमवत्पर्वतः वर्तते तं मातृभूतं भारतं वयं सदैव सानन्दं नमामः।
ज्याच्या दक्षिणेला कन्याकुमारी आणि ज्याची उत्तरसीमेला हिमालय आहे त्या मातृभूत भारताला आम्ही आनन्दाने सदैव नमन करतो.
खनिर्मानुष्यरत्नाना-
मेतादृशी न विद्यते।
तुल्यः तस्याः गुणैर्विश्वे
को वद भूमिविस्तरः।।२।।
एतादृशी मनुष्यरूपरत्नानां खनिः अन्या कापि न वर्तते। सम्पूर्णे विश्वे उत्तमगुणैः तस्याः तुल्यः कोपि अन्यः भूमिविस्तरः अस्ति तर्हि कथय।
मनुष्यरूप रत्नांची भारतभूमीसारखी अशी दुसरी खाण नाही. गुणांच्या बाबतीत तिच्याशी तुलना करता येण्यासारखा दुसरा कोणता भूभाग आहे, सांग बरं !!
एकं सदित्ययं घोषो
प्राज्ञैर्यत्र कृतः पुरा।
भूमिरभूदसौ येन
विविधानां पथां स्थलम्।।३।।
विचक्षणैः पुरा भारतभूमौ "एकं सत्…." इति उद्घोषः कृतः आसीत्। तेनेयं भूमिः विविधधर्ममतानां स्थलम् अभवत्।
बुद्धिमंतांनी प्राचीन काळी या भूमीवर "सत्य एकच आहे (त्याची स्पष्टीकरणे फक्त वेगवेगळी असतात) असा उद्घोष केला होता.त्यामुळे ही भूमी विविधधर्मपंथांचे स्थान बनली.
नन्दन्ति ते विनर्दन्ति
विवदन्ति परस्परम्।
तथाप्यन्त्यध्वनिस्तेषां
वन्दे भारतमातरम्।।४।।
तानि धर्ममतानि अत्र मोदन्ते , स्वमतगर्जनामपि कुर्वन्ति, परस्परं विवदन्त्यपि। तथापि तेषामन्तिमध्वनिः "वन्दे भारतमातरम् " इत्यनेनैव रूपेण परिणमते।
हे धर्मपंथ या ठिकाणी आनंदाने राहतात. ते गर्जून स्वतःची मते मांडतात आणि परस्परांशी वादविवादही करतात. पण त्या सर्वांचा अंतिमध्वनी "वन्दे मातरम्" असाच येतो.
ऋणवन्तो वयं पुत्राः
पोषिताः पालितास्तया।
निर्यातनमृणस्यास्य
कुर्याम हि निरन्तरम्।।५।।
वयं भारतमात्रा पोषिताः पालिताः च तस्याः पुत्राः तस्याः ऋणवन्तः स्मः। अस्य ऋणस्य प्रत्यर्पणाय वयं सर्वदा प्रयत्नरताः भवेम।
या भारतमातेने ज्यांचे पालन आणि पोषण केले आहे असे तिचे पुत्र असणारे आपण तिचे ऋणी आहोत. या ऋणाची परतफेड करण्यासाठी आपण निरंतर प्रयत्नरत राहिले पाहिजे.