कार्तिकस्यामुखे तथा।
षड्दिनं पर्व प्राहुस्त-
द्दीपानां मोक्षदायकम्।।१।।
आश्विनमासस्य समाप्तौ कार्तिकमासस्य च प्रारम्भे यत् षड्दिनात्मकं दीपावलिपर्व विद्यते तत् मोक्षदायकम् अस्ति इति ज्ञातारः वदन्ति।
आश्विन महिन्याच्या अखेरीस आणि कार्तिकाच्या सुरुवातीला असलेले सहा दिवसांचे दीपावली पर्व मोक्षदायक आहे असे जाणते लोक म्हणतात.
तत्राद्या द्वादशी प्रोक्ता गोवत्सपूजनं तदा ।
क्रियते भद्रकामैस्तु धेनवो लोकमातरः।।२।।
तस्मिन् पर्वणि आद्यदिनः आश्विनस्य द्वादशी। तस्यां गोः वत्ससहितं पूजनं कल्याणेप्सुभिः जनैः क्रियते यतः धेनवः लोकानां मातरः सन्ति।
त्या पर्वामधला पहिला दिवस म्हणजे आश्विन महिन्याची द्वादशी. या दिवशी कल्याणाची इच्छा करणारे लोक सवत्स गायीचे पूजन करतात कारण गायी या जगाच्या जणू माताच होत.
दीपो देयः सदा भक्तैः त्रयोदश्यां यमाय च।
अपमृत्योः भयं नास्ति दीपदानपरश्च यः।।३।।
त्रयोदशीदिने भक्तजनैः यमाय दीपदानं करणीयम्। यः अस्मिन्दिने नित्यं दीपदानं करोति तस्य अपमृत्युभयं न जायते।
त्रयोदशीच्या दिवशी भक्तांनी नेहमी यमराजाला दीपदान करावे. असे दीपदान करणाऱ्याला अपमृत्यूचे भय रहात नाही.
तदैव क्रियते नित्यं देववैद्यस्य पूजनम्।
धन्वन्तरिः समाख्यातः देवो समुद्रमन्थजः।।४।।
तस्मिन्नेव दिने देवानां वैद्यस्य पूजनं क्रियते। सः देवः नाम समुद्रमन्थनात् उद्भूतः धन्वन्तरिः।
याच दिवशी समुद्रमंथनातून जन्मलेल्या देवांच्या धन्वन्तरी नावाच्या वैद्याचे नेहमी पूजन केले जाते.
चतुर्दश्यां च कृष्णेन मारितो नरकासुरः।
ततश्चाचरितं स्नानं अभ्यङ्गपूर्वकं तदा।।५।।
चतुर्दशीदिने भगवता कृष्णेन नरकासुरः मारितः। तदनन्तरं सः अभ्यङ्गपूर्वकं स्नानम् अकरोत्।
चतुर्दशीला कृष्णाने नरकासुर नावाच्या असुराला ठार केले होते आणि त्यानंतर अभ्यंगपूर्वक स्नान केले होते.
अतः सर्वे तथा कुर्युः स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम्।
पापनाशो भवेत्तेन कथ्यते सूरिभिस्सदा।।६।।
अतः एतद्दिने सर्वे अभ्यङ्गपूर्वकं स्नानं समाचरेयुः। तेन पापस्य नाशः भवति इति विद्वांसः कथयन्ति।
म्हणून सर्वांनी या दिवशी अभ्यंगपूर्वक स्नान करावे. त्यामुळे पापनाश होतो असे ज्ञानी लोक म्हणतात.
अमावास्या दिनो मुख्यः दीपावल्याः स्मृतो ध्रुवम्।
ऐश्वर्यदायिनी लक्ष्मीः कल्याणी सा समर्च्यते ।।७।।
अमावास्या दीपावल्याः मुख्यदिनः इति निश्चयेन कथ्यते। तदा कल्याणदायिनी लक्ष्मीः पूजिता भवति।
अमावास्या हा दिवाळीचा मुख्य दिवस होय. या दिवशी कल्याण करणाऱ्या आणि ऐश्वर्य देणाऱ्या लक्ष्मीचे पूजन करतात.
बलिप्रतिपदा चोक्ता कार्त्तिकस्य प्रसूतिका ।
तत्रार्च्यते बुधैर्नित्यं वीरोचनपुत्रो बलिः।।८।।
कार्तिकमासस्य जनयित्री प्रतिपदा बलिप्रतिपदा इति नाम्ना उच्यते। तत्र विचक्षणाः नित्यं वीरोचनपुत्रस्य बलेः अर्चनं कुर्वन्ति।
कार्तिक महिन्याची सुरुवात करणारी प्रतिपदा म्हणजे बलिप्रतिपदा होय. या दिवशी बुद्धिमान लोक वीरोचनाचा पुत्र बलिराजा याचे पूजन करतात.
नूतनस्तत्त्र प्रक्राम्यः विक्रमार्कस्य वत्सरः।
सार्धत्रिषु मुहूर्तेषु पवित्रेषु सुगण्यते।।९।।
तदा नूतनविक्रमसंवत्सरस्य प्रारम्भः कार्यः। एषः दिनः सार्धत्रिषु पवित्रेषु मुहूर्तेषु एकः इति गण्यते।
या दिवशी नवीन विक्रमसंवत्सराची सुरुवात करायची असते. हा दिवस साडेतीन मुहूर्तांमधला एक म्हणून गणला जातो.
कुर्वन्ति माथुरास्तत्र अन्नकूटस्य पूजनम्।
गोवर्धनस्य चिह्नं तत्कृष्णदत्तं च रक्षणम्।।१०।।
मथुरावासिनः तदा गोवर्धनपर्वतस्य प्रतीकरूपेण अन्नकूटस्य पूजनं कुर्वन्ति। अन्नकूटः गोवर्धनस्य तथा च कृष्णेन कृतस्य गोपरक्षणस्य प्रतीकम्।
मथुरावासी याच दिवशी अन्नकूटाचे पूजन करतात. हा अन्नकूट गोवर्धन पर्वताचे आणि कृष्णाने गोपांच्या केलेल्या रक्षणाचे प्रतीक आहे.
बन्ध्वादरः द्वितीयायां स्वसृभिश्च प्रदर्श्यते।
वैवस्वते स्वबन्धौ प्राग्यमी प्रादर्शयद्यथा।।११।।
कार्त्तिकस्य द्वितीयायां सहोदरीभिः बन्धुं प्रति आदरः प्रदर्श्यते यथा पूर्वकाले यम्या स्वबन्धुवैवस्वतयमविषये प्रदर्शितः आसीत्।
द्वितीयेला बहिणी भावाबद्दल आपला आदर प्रदर्शित करतात जसा पूर्वी आपला भाऊ वैवस्वत यमाबद्दल त्याच्या यमी नावाच्या बहिणीने प्रदर्शित केला होता.
प्रकाशनेन दीपानां मिष्टानां भक्षणेन च।
स्फोटकस्फोटनाच्चासौ नूतनवस्त्रधारणात्।।१२।।
दीपानां प्रकाशनेन मिष्टान्नभक्षणेन स्फोटकानां स्फोटनात् नूतनवस्त्रधारणात् --
दीपांच्या प्रकाशाने, गोडधोड खाण्याने, फटाक्यांच्या दणदणाटाने, आणि नवीन वस्त्रे ल्यायल्याने--
दीपोत्सवो भवत्येव सर्वेषां च मुदावहः।
अन्धकारस्य नाशेन भासस्य स्फुरणेन च ।। १३।।
अन्धकारस्य नाशात् प्रकाशस्य च स्फुरणात् असौ दीपोत्सवः सर्वेषां कृते निश्चयेन मोददायकः भवति।
अंधकाराचा नाश झाल्याने आणि प्रकाशाच्या स्फुरणाने हा दीपोत्सव खरोखर सर्वांच्या आनंदाला कारणीभूत होतो.
अज्ञानतमसः नाशः ज्ञानस्य च प्रकाशनम्।
भवे भवतु भूतानां प्रार्थयेमहि सन्ततम्।।१४।।
एतस्मिन्नुत्सवे सर्वेषा जीवानां जन्मनि अज्ञानरूपस्य तमसः नाशः भवतु ज्ञानस्य प्रकाशनं च भवतु इति वयं निरन्तरं प्रार्थनां कुर्महे।
या उत्सवाच्या निमित्ताने या जगातील सर्व जीवांच्या अज्ञानरूप अंधकाराचा नाश होवो आणि ज्ञानाचे प्रकटन होवो अशी आम्ही सतत प्रार्थना करतो.
सुजनाः सुखिनः सन्तु दुरितानां क्षयो भवेत्।
दीपावलिप्रकाशेन अन्तर्ज्योतिसमुद्भवः।।१५।।
दीपावल्याः प्रकाशेन सज्जनाः सुखिनः भवन्तु पापस्य क्षयः भवेत् तथा च आत्मज्योतिषः प्रकटनं भवेत्।
दीपावलीच्या प्रकाशाने सज्जन सुखी होवोत आणि वाईटाचा नाश होवो आणि सर्वांच्या अन्तःकरणातील ज्ञानज्योती प्रकट होवो.
पञ्चदशीमिमां स्मृत्वा मालां प्रकाशशालिनीम्।
कल्याणधीकृतां नित्यं दीपपर्वणि यः पठेत्।।१६।।
लोककल्याणबुद्ध्या कृताम् इमां प्रकाशयुतां पञ्चदशश्लोकानां माला स्मृतौ धृत्वा यः नित्यं दीपावल्युत्सवकाले पठेत् --
लोककल्याणाच्या बुद्धीने लिहिलेली,प्रकाशाने विलसणारी ही पंधरा श्लोकांची माला-- दीपावलिपञ्चदशी-- दीपावलीच्या पर्वामध्ये ध्यानात ठेवून जो म्हणेल--
तस्यारोग्यं सुखं मोदः सौभाग्यं च परं ध्रुवम्।
भवेदीशप्रसादाद्धि आत्मदीपप्रकाशनम्।।१७।।
तस्य ईश्वरप्रसादात् निश्चयेन आरोग्यं, सुखं , आनन्दः ,परं सौभाग्यं, तथा च आत्मरूपदीपस्य प्रकाशनम् अपि भवेत्।
---त्याला ईश्वराच्या कृपेने आरोग्य, सुख, आनंद आणि उत्तम असे भाग्य यांची प्राप्ती होईल आणि त्यांचा आत्मरूपी दीपही प्रकाशित होईल.